Nederland vergrijst, scheidt en 'versingelt': verandert de samenleving mee?

Vrijgezel, alleenstaand of ongehuwd. Er zijn er steeds meer van in onze samenleving: welgeteld 5,7 miljoen volwassenen wonen zonder een vaste partner, blijkt uit cijfers van het CBS. Dat zijn er acht keer zo veel als zestig jaar geleden. Hoe ziet onze samenleving er tegenwoordig uit in vergelijking met vroeger? En is die wel goed ingericht op alleenstaanden?

11 november is het Singles Day. Deze dag is in het leven geroepen door een universiteit in China in 1993 als een dag om jezelf te verwennen of in het zonnetje te zetten als vrijgezel. 

Het is, vooral in China, te vergelijken met een dag als Black Friday, omdat winkels met kortingen strooien op deze dag.

Ook iets om in ons land te vieren? Want Nederland ‘versingelt’ steeds meer. Dertig procent van de Nederlanders heeft geen vaste relatie. En de meeste singles zijn jonger dan 25 of ouder dan 75. De prognose van het CBS is dat in 2050 de helft van de huishoudens uit één persoon bestaat.

- Verweduwing

Er zijn een aantal factoren die invloed hebben op de groei van het aantal alleenstaanden in Nederland. Een grote factor is de vergrijzing, legt Tanja Traag, hoofdsocioloog en woordvoerder van het CBS uit. “Op een bepaald moment overlijdt een van beiden en woont de ander nog alleen.”

Dit wordt ook wel verweduwing genoemd. Het is geen gek verschijnsel aangezien sinds dit jaar 21,1 procent van de Nederlandse bevolking boven de 65 jaar oud is. Naar verwachting zullen er in 2070 5,4 miljoen 65-plussers in Nederland wonen. 

- Meer scheidingen

De groep alleenstaanden van middelbare leeftijd groeit ook iets meer. “Dat heeft te maken met het feit dat het sinds de jaren zeventig normaler is geworden om te scheiden en uit elkaar te gaan. Dit leidt tot iets meer mensen die alleen wonen”, stelt Traag. 

- Jongeren vaker alleen

“Wat we bij jongeren zien is dat zij vaak de ware nog niet gevonden hebben”, zegt Traag. Hierbij speelt ook mee dat de woningmarkt het erg lastig maakt om een stap te zetten naar bijvoorbeeld samenwonen.

Marjon Moed, creatief maker en bestuurslid van CISA (Centrum Individu en Samenleving), strijdt al ongeveer tien jaar voor gelijkheid van alleenstaanden in Nederland. “Er zijn zoveel alleenstaanden en er is gewoon te weinig aandacht voor”, zegt ze. “Je ondervindt heel veel nadelen van single zijn, terwijl het single zijn zelf geen probleem hoeft te zijn.” Het grootste nadeel is algemeen bekend: je hebt maar één inkomen. En met één inkomen is een huis kopen een stuk moeilijker.

Om in 2026 een gemiddeld huis te kunnen kopen moet je ongeveer tussen de 99.000 en 103.500 bruto per jaar verdienen. Dat komt uit op 8.250 euro tot 8.625 euro bruto per maand. 

Wanneer het om een gemiddelde huurwoning gaat in de vrije sector, heb je als individu in 2026 een bruto maandinkomen nodig van ongeveer 5.515 euro. De vuistregel is: je bruto inkomen moet meestal 3 tot 4,5 keer de maandhuur zijn. Volgens het CBS is het gemiddeld bruto maandinkomen ongeveer 4.000 euro.

Marjon Moed betaalt de huur in haar eentje. “Wat ik bijzonder vind, is dat ik meer huur betaal dan mijn huisbezittende vrienden aan hypotheek betalen, maar ik kan vervolgens geen hypotheek krijgen.” Ze legt uit dat ze door geen huis te bezitten ook geen eigen vermogen kan opbouwen. Moed ziet dit als een factor die de kloof tussen arm en rijk op basis van relationele status vergroot. 

Tanja Traag, hoofdsocioloog bij het CBS: “Een toenemend aantal alleenstaanden vraagt wat anders van de woningmarkt. Een huis voor een persoon die alleen woont is een ander huis dan voor een gezin. Wat het nog ingewikkelder maakt, is dat je bij het bouwen van woningen rekening moet houden met een samenleving waarin steeds meer mensen alleen wonen, maar dit is op de lange termijn misschien ook niet ideaal.”

“Je ziet nu dat mensen die een gezin willen stichten, geen woning kunnen vinden. In veel gezinswoningen wonen nu vaak ouderen. Dat stroomt allemaal niet makkelijk door. 

Het is een complexe puzzel om de woningmarkt continu aan te laten sluiten op de situatie van nu en van de toekomst.” 

Hieronder zie je een berekening van het verschil in de gemiddelde kosten per maand per soort huishouden.

De tabel laat zien dat de vaste en dagelijkse kosten voor een alleenstaande weliswaar lager zijn dan voor een tweepersoonshuishouden, maar dat de verschillen relatief beperkt zijn. Vooral de woonkosten zijn voor beide huishoudtypen gelijk gehouden, terwijl deze kosten voor een alleenstaande door slechts één inkomen moeten worden gedragen. Ook bij verzekeringen, abonnementen en energiekosten is sprake van schaalvoordelen: samenwonen maakt het mogelijk om bepaalde kosten te delen.

Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek is het mediaan besteedbaar inkomen van alle huishoudens 49.500 euro per jaar. Het besteedbaar inkomen is wat er overblijft in een huishouden.

Er is gekozen voor het mediaan omdat dit de ‘doorsnee’ Nederlander neerzet, zonder dat extreme uitschieters het beeld vertekenen.

Het mediane besteedbaar inkomen van een alleenstaande is 28.900 bruto per jaar. Dat komt neer op ongeveer 2.408,33 per maand.

Het mediane besteedbaar inkomen bij een koppel zonder kinderen ligt op 57.400 bruto per jaar. Omgerekend 4.783,33 per maand. 

Afgezet tegen het mediane besteedbare inkomen valt op dat alleenstaanden een groter deel van hun inkomen kwijt zijn aan deze basisuitgaven dan koppels. Hoewel een tweepersoonshuishouden hogere totale kosten heeft, kunnen de lasten over twee personen worden verdeeld. Daardoor hebben koppels gemiddeld meer financiële ruimte.

Ook de afvalstofheffing valt onder de vaste lasten voor huishoudens. Deze heffing maakt onderscheid tussen eenpersoonshuishoudens en meerpersoonshuishoudens. Het is een verplichte gemeentelijke belasting voor het ophalen en verwerken van huishoudelijk afval. Het bedrag verschilt per gemeente én dus per huishouden. 

In een huishouden met twee inkomens betaal je een stuk minder per persoon dan wanneer je alleen op een adres woont. In Eindhoven betaal je bijvoorbeeld 229,46 euro per jaar als je alleen woont tegenover 143,54 euro per jaar wanneer je de kosten deelt met bijvoorbeeld een partner. In Maastricht scheelt dit al helemaal veel. Daar betaal je als alleenwonende 178,56 euro per jaar meer dan een tweepersoonshuishouden.

Ook in de simpele dingen zoals boodschappen doen zie je dat de samenleving is gericht op meerpersoonshuishoudens. “Veel producten zijn ingesteld op maaltijden voor meerdere personen en dat kan duurder zijn, tenzij je dat slim plant en drie dagen hetzelfde eet”, aldus Traag. 

Voor alleenstaanden en alleenwonenden is het niet altijd gunstig om gebruik te maken van kortingen in de supermarkt. Met wasmiddelen of schoonmaakproducten zijn 1+1 acties of 3 halen 2 betalen geen probleem. Producten met een beperkte houdbaarheidsdatum daarentegen kunnen niet altijd ideaal zijn als je alleen woont. Een optie is om eten in te vriezen, maar ook de vriezer raakt op een gegeven moment vol.

Timpe Callebaut, marktonderzoeker bij UAntwerpen heeft onderzoek gedaan naar soorten aanbiedingen in supermarkten. Ook in België groeit het aantal alleenstaanden. Hij legt in een artikel van VRT uit dat aanbiedingen niet afgestemd zijn op alleenstaanden. Supermarkten willen zo veel mogelijk verkopen zodat ze meer schaalvoordeel hebben. Winkels focussen automatisch op doelgroepen als grote gezinnen, daar zit meer koopkracht en daardoor hebben zij meer omzet. Supermarkten verkopen daarom ook liever twee producten in een 1+1 actie dan een 50% korting actie, zo halen ze dubbel zoveel omzet. 

Er zijn wel producten op maat van alleenstaanden. Denk aan een kipfilet, biefstuk of zakjes wokgroente. Het nadeel is dan wel weer dat je hier vaak een hogere prijs voor betaalt. Kleinere verpakkingen hebben vaak een hogere prijs per kilo of liter. Marjon Moed geeft als ultieme tip: “Koop een grote vriezer! Ik koop voor meerdere dagen en vries het dan in.” Ze benoemt ook dat dit niet voor iedereen een oplossing is. "Als je in een studiootje woont met weinig ruimte, dan heb je niks aan al die aanbiedingen en grote verpakkingen.”

Ondanks de stijging is er in het beleid nauwelijks aandacht voor alleenstaanden, al helemaal in de levensfase waarin mensen een gezin stichten. In 2023 kwamen vier politieke partijen met een voorstel om het gezin wettelijk te beschermen in de grondwet.

Opmerkelijk, aangezien ook de groep alleenstaanden in die leeftijdscategorie toeneemt. 

Uit het onderzoek ‘Levenslopen in Nederland’ van demograaf en hoogleraar Aart Liefbroer, blijkt dat bijna de helft van de personen die nu tussen de 45 en 49 jaar oud zijn een belangrijk deel van hun leven tussen hun 30e en 45e single hebben doorgebracht. 

Dat is interessant aangezien dit doorgaans de periode is waarin men gaat samenwonen en kinderen krijgt. Het onderzoek geeft aan dat dit niet per se de oorzaak hoeft te zijn voor de verschillen tussen singles en niet-singles op sociaaleconomisch vlak, maar de onderzoekers zien wel dat deze groep het slechter doet op de woningmarkt. 

Marjon Moed van Centrum Individu en Samenleving vindt dat er meer gekeken moet worden naar de groter wordende groep alleenstaanden. “Er moet een soort toets zijn voor de alleenstaanden in Nederland. Dat wanneer er een nieuw beleid wordt gemaakt, er gekeken wordt naar wat dat betekent voor de verschillende groepen in de maatschappij en dus de miljoenen alleenstaanden in Nederland.”

“We hebben bij het CISA ook gekeken naar hoeveel alleenstaanden er in de politiek zitten. Die waren een hand te tellen. Net als mbo’ers die heel lang ondervertegenwoordigd zijn in de Tweede Kamer, is dat ook zo met alleenstaanden. Als je je afvraagt: is dit een goede afspiegeling van de samenleving? Zou ik op dit punt zeggen: nee.”

Moed moedigt alleenstaanden dan ook aan: “Blijf je uitspreken als je onrecht ziet of voelt. We moeten Den Haag wakker schudden.”