De risico’s van bewerkt vlees: wat het etiket niet vertelt

Val jij in de supermarkt voor producten met labels als ‘100% natuurlijk’ of ‘ambachtelijk’? Ook vleesverpakkingen staan vol met deze claims. Het doet lijken alsof je een bewuste keuze maakt als je dit koopt, maar vaak blijkt het ultrabewerkt voedsel te zijn.

Uit onderzoek van consumentenorganisatie Foodwatch blijkt dat ruim 70 procent van het voedsel in de schappen bestaat uit ultrabewerkt voedsel. Aan 93 procent van dit voedsel is suiker en/of zout toegevoegd. Het is voedsel dat meestal wél calorieën oplevert maar géén echte voedingsstoffen. Het hoeft geen betoog: hier regelmatig van eten is ronduit ongezond.

De Europese vleesindustrie brengt vleesproducten op de markt onder de titels ‘natuurlijk’ en ‘traditioneel’. Dat klinkt als een verantwoorde keuze. Ondertussen gaat het ook bij vleesproducten met deze claims op het etiket om ultrabewerkt voedsel, stelt consumentenorganisatie Foodwatch.

Voedingsdeskundige Rineke Dijkinga omschrijft dit als oneerlijk tegenover de consument. “Een consument moet kunnen vertrouwen wat er op een verpakking staat. Je kunt niet verwachten dat elke consument ook voedingswetenschapper wordt om zijn voedsel te analyseren.”

Er moet een soort bescherming zijn voor de klant, stelt de voedingsexpert. “Natuurlijk en ambachtelijk gebruiken, dat is greenwashing als het niet zo is. Die termen mag iedereen gebruiken terwijl er vaak in de verste verte geen natuurlijk of ambachtelijk proces meer aan ten grondslag ligt.”

Foodwatch meldt dat termen als ‘traditioneel’, ‘ambachtelijk’ en ‘natuurlijk’ niet wettelijk beschermd zijn binnen de Europese Unie. In de Warenwet staan nauwelijks regels voor claims met ‘natuurlijke’ ingrediënten.

Fabrikanten kunnen deze termen zodoende slim gebruiken op hun verpakkingen en zo verbloemen welke toevoegingen er in het product zitten. Die worden namelijk ergens anders op het etiket vermeld.

Waarom deze termen niet beschermd zijn, heeft volgens Dijkinga niets te maken met de moeilijkheid om dit vast te leggen, maar óók met de consument. “Om het wettelijk te regelen: dat is appeltje eitje.” Het probleem zit volgens haar in de bewustwording: consumenten geloven de misleidende termen op verpakkingen. “Het is heel spijtig dat wij zo weinig geleerd hebben op school van wat voeding doet voor onze gezondheid. En zolang wij het zonder morren kopen, voelt niemand de noodzaak het wettelijk te reguleren.”

Natuurlijk, ambachtelijk of traditioneel, klinkt heel vertrouwd als je het op een verpakking leest. Maar wat zit er precies in een product? Alles wat je moet weten staat op het label, maar de ingrediëntenlijst lezen in de supermarkt, daar maken weinig mensen tijd voor.

Toch kan een blik werpen op de achterkant van het product genoeg zijn, zegt voedingsdeskundige Dijkinga. Hoe korter de ingrediëntenlijst, hoe beter, geeft ze aan. “De meeste etiketten zijn zo lang dat ze niet eens op het product passen, dan weet je eigenlijk al genoeg. Dan zitten er zo veel ingrediënten in.”

Als je toch de ingrediëntenlijst bekijkt, kun je letten op of het ingrediënten zijn die je ook in een kookboek kunt vinden. Als het termen zijn die je daarin niet terug kunt vinden kun je ervan uitgaan dat het (ultra)bewerkt is.

Hieronder twee voorbeelden: een van 'ambachtelijk gehakt' en een ander van barbecueworstjes die op 'ambachtelijke wijze' zijn bereid. Let vooral op de ingrediëntenlijst.

De ingrediëntenlijst Streeckgenoten Ambachtelijk gehakt.

Ingrediënten: 74% varkensvlees, 16% rundvlees, ui, zout, tarwebloem, volkoren tarwemeel, voedingszuur (kaliumlactaat [E326], natriumacetaten [E262], natriumcitraten [E331], citroenzuur [E330]), specerijen, aroma, zonnebloemolie, gehydrolyseerd soja-eiwit, dextrose, antioxidant (ascorbinezuur [E300]), stabilisator (difosfaten [E450], polyfosfaten [E452]), conserveermiddel (natriumnitriet [E250]). Waarvan toegevoegde suikers 0,08g per 100 gram en waarvan toegevoegd zout 1,9g per 100 gram

Omschrijving van het product AH BBQ worst tuinkruiden.

De barbecue worsten zijn op ambachtelijke wijze bereid door onze slagers. De kruiding van de worst bestaat uit lekkere en verfijnde kruiden zoals bieslook en peterselie en is dus klaar voor bereiding.

De ingrediëntenlijst:

Ingrediënten: 91% varkensvlees (Beter Leven keurmerk 1 ster), water, zout, glucosestroop, specerijen (o.a. mosterd, selderij), 0,3% kruiden, voedingszuur (ascorbinezuur, E262, E326), aardappelzetmeel, gehydrolyseerd plantaardig eiwit (koolzaad, maïs), stabilisator (E450), dextrose, suiker, gistextract, aroma, rijstzetmeel, varkensdarm, conserveermiddel (E250).

We kennen allemaal de term ‘biologisch’, die in tegenstelling tot 'ambachtelijk' wel beschermd is. Eigenlijk is het opvallend dat we landbouw die werkt met natuurlijke kringlopen en teelt zonder kunstmest of synthetische bestrijdingsmiddelen zijn gaan zien als alternatief, terwijl dit vroeger de normale manier van voedsel produceren was.

Zoals voedselexpert Dijkinga zegt: “Ik vind het bijzonder dat wat duizenden jaren lang de normale manier van voedsel produceren én verwerken was, nu als alternatief wordt gezien voor een manier van produceren die nog maar relatief jong is. De grootschalige industrialisering van ons voedselsysteem kwam immers pas na de Tweede Wereldoorlog echt op gang.”

Onze schappen liggen overvol met voedsel dat op industriële wijze is geteeld, samengesteld en verwerkt. “Een manier van voedsel produceren waar we als samenleving pas zo’n tachtig jaar op grote schaal mee te maken hebben. En waar we dus alleen de korte termijneffecten van weten”, aldus Dijkinga.

"Gezien die eeuwenlange staat van dienst zou het logischer zijn om juist het industriële voedsel als het alternatief te benoemen en te labelen. Zet liever een duidelijke sticker op wat afwijkt van het oorspronkelijke, natuurlijke en ambachtelijke. Dan kan de consument in de supermarkt veel gemakkelijker door de bomen het bos zien", bepleit ze.

De voedingsdeskundige benadrukt dat de klimaatimpact van ultrabewerkt voedsel veel groter is dan we beseffen. “We kunnen met messen en vorken ongelooflijk veel doen voor het klimaat," volgens Dijkinga. "Ultrabewerkt voedsel leidt tot uitgeputte bodems, kwetsbare monoculturen en gigantische transportafstanden die oplopen tot wel 30.000 kilometer per maaltijd."

De industrie gebruikt nog maar een paar gewassen, zoals soja of tarwe, voor vrijwel alle ultrabewerkte producten, waardoor we steeds minder divers eten. Die monoculturen verzwakken ecosystemen en vergroten de afhankelijkheid van kunstmest en bestrijdingsmiddelen, wat weer zorgt voor vervuiling van water, bodem en lucht. “We hebben onszelf in een lastig pakket gemanoeuvreerd”, vindt de voedselexpert. Zij pleit daarom voor een terugkeer naar lokale basisvoedingsmiddelen en meer seizoensvoedsel, wat niet alleen uitstoot en afval vermindert, maar ook de biodiversiteit op het land én op ons bord herstelt.

Ze pleit voor een duidelijke call to action: “Consumenten moeten mondiger worden en misleiding actief melden, omdat de industrie pas verandert wanneer mensen producten massaal laten staan.” Volgens Dijkinga heeft de voedingsindustrie door mooie marketing en gebrek aan kennis bij consumenten bijna een monopolie gecreëerd, met grote gevolgen zoals overgewicht bij volwassenen. Daarom vindt ze dat we samen een vuist moeten maken voor eerlijkere informatie en gezondere voeding. “Want als wij het niet doen, gaat het niet gebeuren. De industrie gaat pas iets doen als wij zeggen: ‘Dit eten wij niet meer.’”