Internationale spermabanken: hoe werkt het en wat zijn de gevolgen?

Nederlandse klinieken werken regelmatig met buitenlandse spermadonoren. En hoewel er in Nederland strenge regels gelden, ontbreken die er wereldwijd. Wat zijn de gevolgen hiervan?

Jaarlijks worden in Nederland zeker duizend kinderen geboren die zijn verwerkt met het sperma van Deense donoren. 'Elke dag komen er online bestellingen binnen en gaan er zo'n honderd de deur uit', vertelt Ole Schou, CEO van Cryos International Spermbank in Denemarken.

Er bestaat een groot internationaal netwerk voor spermadonatie. Denemarken speelt, samen met de Verenigde Staten, een grote rol in deze internationale handel. Hoeveel geld er precies in omgaat, is onduidelijk. 'De omvang van de markt bedraagt zo'n honderd tot tweehonderd miljoen dollar per jaar', vertelt de Deense hoogleraar antropologie Ayo Wahlberg. 'Het is moeilijk om precieze cijfers te krijgen omdat het commerciële bedrijven zijn, maar het gaat zeker over honderden miljoenen wereldwijd.'

In ons eigen land is er een tekort aan donoren, waardoor veel mensen uitwijken naar alternatieven buiten Nederland, zoals Denemarken. In Nederland zijn er zes klinieken die sperma uit het buitenland gebruiken. Ieder jaar worden hiermee zo'n duizend kinderen geboren.

Voor een behandeling in een Nederlandse kliniek met Deens sperma, geldt vaak dat de wensouders het sperma zelf online bestellen, waarna het naar de desbetreffende Nederlandse kliniek wordt gestuurd. 'Het kan besteld worden en een week later is het al binnen. Ik vergelijk het soms met het doen van een Bol.com-bestelling, zo makkelijk gaat het', vertelt een moeder van donorkinderen.

Bij veel spermabanken kan worden gefilterd op persoonlijke informatie: 'Je vult eigenlijk je voorkeuren in – lengte, haarkleur, oogkleur – en dan rollen er heel wat profielen uit. Bij de meeste profielen zat een handgeschreven brief. Door dat te lezen kreeg ik het gevoel: dit zou wel een vriend van ons kunnen zijn.'

De afgelopen jaren komen een aantal verhalen aan het licht waarin een spermadonor meer kinderen heeft verwekt dan is toegestaan. 'Het zijn op dit moment excessen die je veel genoemd ziet, rond massadonatie waarbij het gaat om overschrijdingen van maximale aantallen', legt Bregje Dijksterhuis, universitair docent familierecht, uit. 'Dat is problematisch vanuit het perspectief van het kind, als je kijkt naar het recht op familieleven, het recht op private life en de mogelijkheid om je verwanten te (leren) kennen. En dat is dus heel problematisch als het er heel veel zijn.'

Om te voorkomen dat er tientallen of zelfs honderden kinderen door één donor worden verwekt, geldt er een maximum aantal van twaalf moeders aan wie mag worden gedoneerd. Over de grens zijn die regels anders. Bij de spermabank Cryos in Denemarken is bijvoorbeeld niet bekend hoeveel kinderen er met sperma uit hun bank zijn verwerkt. 'In het verleden werd het niet goed bijgehouden. Vandaag is dat veel betrouwbaarder', legt Schou uit. Hij schat het aantal ergens tussen de 100.000 en 150.000.

Ook legt de spermabank geen maximumaantal kinderen op dat per donor wereldwijd mag worden verwekt. 'Wij zien daar geen noodzaak toe.' In theorie zou het dus kunnen dat een enkele donor honderden, of zelfs duizenden kinderen heeft. Maar Schou schat die kans klein in. 'Het zijn er zelden zelfs maar honderd. Duizend zou dan wel heel uitzonderlijk zijn.'

Het kan dus voorkomen dat er bij twaalf Nederlandse gezinnen kinderen van eenzelfde donor worden geboren; per gezin kan het om meerdere kinderen gaan. In andere landen, zoals België, Engeland, Portugal of Denemarken, kan deze donor ook weer gezinnen hebben geholpen met de kinderwens. En hoewel in deze landen ook een maximum kan gelden, gaat dat maximum dus niet op als je wereldwijd kijkt. Spermabanken hoeven zich alleen aan het limiet per land te houden. 'Er is geen Europees maximum en geen wereldwijd maximum', aldus Dijksterhuis. 'En eigenlijk is dat het grootste probleem.'

Ouders voelen zich misleid door Cryos en Schou lijkt daar ook wat aan te willen doen. Niet door een maximum in te stellen, maar door ouders vooraf beter te informeren. 'We moeten ze vertellen dat een donor wereldwijd geen beperkingen heeft, maar in Nederland wel.'

Er zijn gevallen waarin donoren, zonder dat zij hier zelf van op de hoogte waren ten tijde van de donatie, genetische afwijkingen hebben die tot kanker kunnen leiden. Daarnaast leeft bij veel kinderen van donoren een behoefte te weten of zij mogelijk broers of zussen hebben. 'En er zijn heel wat halfbroers en -zussen van één donor op verschillende plekken in de wereld', weet Wahlberg.

Er zijn regels nodig die landen overstijgen, om te voorkomen dat donorkinderen honderden of zelfs duizenden halfbroers en -zussen hebben. 'We hebben voorstellen gedaan voor een internationale beperking aan het aantal nakomelingen van één donor en we hebben een pleidooi gehouden voor een internationaal register – een monitorsysteem dat het nationale niveau overstijgt', vertelt Wahlberg. 'We zouden op z'n minst binnen de EU de regels op één lijn moeten brengen.' Maar in de praktijk blijkt het lastig.

In Nederland hebben kinderen het recht om te weten wie hun biologische ouders zijn, en dus ook in het geval van een donorvader. Vanaf hun 16e levensjaar mogen kinderen informatie opvragen over de donor. Echter blijkt dat in veel gevallen de donor moeilijk of niet te achterhalen is. De organisatie Fiom helpt kinderen bij het opsporen van hun donor. Bij een Nederlandse donor is een naam, geboortedatum en woonplaats voldoende om iemand via de Basisregistratie Personen op te sporen.

Bij buitenlandse donors werkt dat anders. 'Ook kinderen van buitenlandse donoren denken: straks als ik zestien ben, mag ik meer informatie over de donor opvragen en misschien kan ik zelfs wel in contact komen. Maar voor veel donorkinderen van buitenlandse donoren geldt dat niet', weet Janneke Maas van Fiom. 'Het is niet zo dat je in het buitenland gebruik kunt maken van een organisatie of register die jou kan helpen bij het vinden van die donor. Dat vinden wij zorgelijk.'

'Omdat de kinderwens er nog steeds is', aldus Marieke Verberg, van de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie. 'Onze regels nemen die kinderwens niet weg. Wij willen de huidige situatie eigenlijk niet op deze manier laten voortbestaan. We zijn ons er zeker van bewust dat dit een dilemma is en dat we er besluiten over moeten nemen. Maar het is zo'n delicaat onderwerp waar je linksom of rechtsom keuzes maakt die mensen schaden, dat we op zijn minst kunnen zorgen dat het een zorgvuldige beslissing is.'