Alle connecties uit aflevering 8, seizoen 5: Oog
SCHERP
Ogen kunnen scherp of juist onscherp zien, maar ze kunnen ook geïrriteerd raken als er iets scherps in terechtkomt. Ook kan je spreekwoordelijk een scherp oog hebben voor iets. Dan ben je goed in het opmerken van details.
DRAAD
Om te kunnen naaien moet er een draad door het oog van de naald. En je hebt oogdraad, dat is een soort ophangdraad met een oogje.
PRIKKEN
Iedereen heeft weleens last van prikkende ogen, bijvoorbeeld door allergieën, vermoeidheid of droge lucht. Vaak maakt het lichaam dan extra tranen aan om het oog te beschermen.
NAALD
De opening aan het eind van een naald wordt vanwege de vorm het oog genoemd. De uitdrukking ‘door het oog van de naald kruipen’ betekent dat iemand een hachelijke situatie ternauwernood overleeft.
Beeld: Nic Wood
KLEUREN
Ogen bestaan in allerlei kleuren, zoals blauw, groen, bruin en grijs. Dankzij de kegeltjes in de gele vlek op het netvlies kunnen we die kleuren waarnemen.
ZON
Een zonnebril beschermt de ogen tegen zonlicht. Recht in de zon kijken wordt sowieso afgeraden: het kan schadelijk zijn voor je ogen en leidt soms tot tijdelijke of blijvende klachten.
PRISMA
Bij een prisma-afwijking in het oog vallen beelden niet goed samen, waardoor iemand dubbel kan zien. Een zogenaamde prismabril kan dat meestal corrigeren.
REGENBOOG
Het regenboogvlies, beter bekend als de iris, is het gekleurde deel van het oog dat de pupil omringt.
Beeld: Nitin Yadav
ZES Het zes-ogenprincipe houdt in dat belangrijke beslissingen en rapporten door minimaal drie personen worden beoordeeld, zodat er letterlijk ‘zes ogen’ naar kijken. Dit voorkomt fouten en zorgt voor extra zorgvuldigheid. Het wordt vooral toegepast in de financiële sector, bij juridische beoordelingen en bij kwaliteitscontroles.
JULIUS CAESAR Een bekende uitspraak van Julius Caesar heeft betrekking op iets met eigen ogen zien. Namelijk: veni, vidi, vici (ik kwam, ik zag, ik overwon). Over zijn ogen zelf is ook een oude tekst bewaard gebleven: de Romeinse geschiedschrijver Suetonius schreef in de 1e eeuw na Christus dat de ogen van Caesar ‘zwart’ en doordringend waren.
WORP
Als je ergens snel naar kijkt, ‘werp’ je er een blik op. Het is een van de vele zegswijzen waarin de ogen centraal staan.
DOBBELSTEEN
Een dobbelsteen heeft ‘ogen’: de stippen op elk vlak. Wie ‘hoge ogen gooit’, heeft geluk.
Beeld: Efrem Efre
MEETKUNDE
Oogmeetkunde, of optometrie, houdt zich bezig met het meten van afwijkingen in de ogen. Optometristen kunnen zo problemen als bijziendheid, astigmatisme of scheelzien opsporen.
EVENWICHT
Bij hoofdbewegingen zorgt ons evenwichtsorgaan ervoor dat het beeld dat we zien stabiel blijft. Hierdoor bewegen de ogen bij hoofdbewegingen op de goede manier tegen.
HUILEN
Wanneer je huilt rollen er tranen uit je ogen.
Beeld: Lindeilson Oliveira
BALK
De uitdrukking ‘de splinter in andermans oog zien maar niet de balk in je eigen’ komt uit het evangelie van Matteüs en gaat over hypocrisie. En op tv worden vaak de ogen van verdachten bedekt met een zwart balkje om zo hun privacy te beschermen.
GLAS
Sommige mensen hebben een glazen oog, dat een ontbrekend oog vervangt. Het wordt op maat gemaakt en lijkt vaak verrassend echt.
BEELD
Het oog geeft beelden door aan de hersenen, die ze vervolgens interpreteren. Zonder die samenwerking zouden we geen samenhangende wereld om ons heen zien.
MAKE-UP
Met oogmake-up kun je je ogen meer laten opvallen. Men deed dit al in de oudheid: de Egyptenaren gebruikten kohl om hun ogen te omlijnen.
BREKEN
Een oogkas kan breken, en daarvoor bestaat een medische term: een orbitafractuur. En: de lichtstralen die ons oog binnenkomen worden onder een bepaalde hoek ‘gebroken’, zodat ze precies samenkomen op één punt: het netvlies. Het hoornvlies zorgt voor de eerste breking en de natuurlijke lens doet de fijne afstemming. Als die afstemming niet goed verloopt, spreken we van een brekingsafwijking.
KIJKEN
Met je ogen kun je kijken.
WAND
De oogwand bestaat uit drie lagen: de harde oogrok, de uvea en het netvlies. Deze lagen beschermen het oog en zorgen ervoor dat licht kan worden opgevangen.
LACHEN
Wanneer iemand echt lacht, zie je dat aan de ogen: er ontstaan lachrimpeltjes en de ogen worden kleiner. Nep-lachen herken je juist doordat de ogen niet ‘meedoen’.
Beeld: Daniel Xavier
REFLECTIE
Sommige dierenogen reflecteren dankzij een laagje in het oog, het tapetum lucidum geheten, het lichtend tapijt, wat helpt bij zien in het donker door licht te weerkaatsen. Wij kunnen dat effect waarnemen als oplichtende ogen wanneer ze worden beschenen. Het komt voor bij katten, honden, herten, en vele andere nachtdieren. Mensen hebben dit laagje niet. We kunnen wel op foto’s rode ogen hebben, maar dat effect komt door de reflectie van het flitslicht op het bloedrijke vaatvlies achter in het oog. In het donker verwijden de pupillen zich om meer licht op te vangen; als dan de flitser snel afgaat heeft het oog geen tijd om zich aan te passen, waardoor het flitslicht terugkaatst door de bloedvaten. Op de foto zie je dit bloed dan terug als rode ogen.
SPIEGEL
Volgens Leonardo da Vinci zijn de ogen de spiegel van de ziel. Het oog functioneert bovendien optisch gezien als een soort bolle spiegel, en oogartsen gebruiken een oogspiegel om het binnenste van het oog te bekijken.
SCHAAR
Een schaar heeft twee ‘ogen’: de ronde openingen waar je je vingers in steekt.
M.C. ESCHER
Escher maakte in 1946 de prent ‘Oog’, waarop zijn eigen oog in close-up te zien is. In de reflectie van de pupil is een schedel te zien.
MUNT
In verschillende culturen was het vroeger gebruikelijk om muntjes op de ogen van een overledene te leggen, een ritueel dat mogelijk teruggaat tot de klassieke oudheid, waar men de doden een muntje in de mond meegaf om Charon, de veerman van de Styx, te betalen. De muntjes hadden bovendien een praktisch doel: het gesloten houden van de ogen.
PAUW
De staartveren van een pauw zitten vol ronde patronen die op ogen lijken. Dit ‘pauwenoog’ moet roofdieren afschrikken en speelt ook een rol bij het imponeren tijdens de balts.
Beeld: Hanwei Zhang
DERDE
Het derde oog verwijst naar een denkbeeldig punt tussen de wenkbrauwen dat in spirituele tradities wordt gezien als het centrum van intuïtie. Het wordt vaak gekoppeld aan het zesde chakra, dat in meditatie en yoga wordt gezien als de plek waar je ‘meer ziet dan met gewone ogen’.
HIËROGLIEFEN
In het oude Egypte waren het Oog van Horus en het Oog van Ra belangrijke symbolen voor bescherming en gezondheid. Ze werden veel gebruikt als hiëroglief én als amulet.
HAKEN
Als er ergens haken en ogen aan zitten, betekent het dat het tot gedoe zal leiden.
KEGEL
In je netvlies zitten staafjes en kegeltjes: de kegeltjes zorgen dat je kleuren ziet en details kunt onderscheiden. Ze functioneren het best bij veel licht.
ORKAAN
Het ‘oog van de orkaan’ is het windstille centrum van een zware storm. Daaromheen bevindt zich juist de krachtigste windsnelheid.
SANDRA BULLOCK
In de film ‘Bird Box’ uit 2018 speelt Sandra Bullock een hoofdrol waarin ze grote delen van het verhaal met een blinddoek voor haar ogen doorbrengt. De film werd zo’n grote Netflix-hit dat sommige mensen de ‘Bird Box challenge’ aangingen, waarbij ze geblinddoekt de straat op gingen. Dit leidde tot verschillende ongelukken, waarna Netflix dringend opriep dit vooral niet na te doen.
