Alle connecties uit aflevering 1, seizoen 6: Klok

De hoofdconnectie van aflevering 1 was 'klok'. Hieronder lees je van alle antwoorden wat die met het woord klok te maken hebben.

Vanuit de werkkamer van Pieter Klok, de hoofdredacteur van de Volkskrant, wordt elke vrijdag de podcast 'De kamer van Klok' uitgezonden. Hij neemt dan met Gijs Groenteman en columnist Sheila Sitalsing de politieke week door.

Voor ouderen met dementie bestaan speciale klokken waarop niet alleen de tijd, maar ook de dag en het dagdeel staan aangegeven. Zo weten ze beter of het ochtend, middag of avond is, een praktische hulp om het dagritme te behouden.

Een klokgevel dankt zijn naam aan de vorm, die wel wat wegheeft van de bovenkant van een pendule-klok. Dit soort gevels zie je veel bij historische grachtenpanden in Amsterdam, maar ook in Groningen en Delft.

Beeld: Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Het deel van een kerktoren waar de kerkklokken in hangen, werd vroeger het ‘clockhuys’ genoemd. Het binnenste van een appel heeft zijn naam hieraan te danken, omdat de vorm er aan doet denken. De pitjes in de appel zijn dan uiteraard de kerkklokken.

Een brandklok is een grote klok die vroeger werd geluid als er brand uitbrak, om mensen te waarschuwen, lang voordat er sirenes bestonden.

Kerkklokken luiden al eeuwen om mensen op te roepen tot gebed of om belangrijke momenten aan te kondigen, zoals bruiloften of begrafenissen.

Tijdens de Olympische Spelen van Parijs in 2024 mochten de winnaars van een gouden medaille een speciaal vervaardigde bronzen klok luiden. De klok heeft na de Spelen een plek gekregen in de beroemde Notre-Dame.

Beeld: Pronoia op Wikimedia commens

De klokken van de Notre-Dame in Parijs zijn wereldberoemd, mede door het verhaal ‘De Klokkenluider van de Notre-Dame’, de klassieke roman van Victor Hugo. De Notre-Dame heeft tien kerkklokken, die allemaal een naam hebben, zoals de Emmanuel en de Marie. Na de brand van 2019 zijn ze jaren niet gebruikt, maar er zijn intensieve herstelwerkzaamheden geweest en sinds december 2024 worden ze weer dagelijks geluid.

Naast een klokkentoren heeft een kerk vaak ook een torenklok, oftewel het uurwerk boven in de toren die de tijd aangeeft.

Beeld: Ibex73 op Wikimedia Commons

Postman Pat, de bekende postbode uit de gelijknamige Britse stop-motionserie, in Nederland beter bekend als Pieter Post, helpt kinderen leren klokkijken met speciale boekjes waarin een klok met draaibare wijzers is verwerkt. Ook zijn er Postman Pat-klokken, -wekkers en -horloges te krijgen.

Bij gezelschapsspellen wordt vaak bepaald dat je ‘met de klok mee’ speelt, oftewel rechtsom. Ook bestaat natuurlijk het klokkenspel, het op een xylofoon lijkende muziekinstrument. Taalkundig is er ook nog een opmerkelijke link: klokkenspel en ‘klok-en-hamerspel’ zijn een bekende eufemismen voor het mannelijk geslachtsapparaat. In deze vergelijking is de penis de hamer die tegen de klokken, de teelballen, slaat.

Bij schaken wordt een speciale schaakklok gebruikt om de speeltijd van beide spelers eerlijk te verdelen. De klok speelt een belangrijke rol in professioneel schaken, en zorgt vanwege de tijdsdruk voor extra spanning.

Beeld: Michael Hofmann

Wanneer in Nederland de wintertijd ingaat, zetten we de klok één uur terug. Het systeem werd ooit ingevoerd om energie te besparen, omdat het ’s ochtends dan eerder licht is. Tegelijk sluit de wintertijd beter aan bij het natuurlijke bioritme van mensen.

De klok maakt in twaalf uur een volledige ronde, en om middernacht slaat hij twaalf keer. Het moment waarop “de klok twaalf slaat” is ook vaak een magisch moment in films en sprookjes, waarop een betovering wordt verbroken.

Kerstklokken horen onlosmakelijk bij de kerstdagen, als versiering in de boom maar ook in kerstliedjes. Want een kersthit is pas echt compleet met het getingel van kerstklokken.

Beeld: Trevor Webb op Wikimedia Commons

De laatste dag van december is de dag waarop de klok een hoofdrol speelt. Op oudejaarsavond wordt in het grootste deel van de wereld de klok nauwlettend in de gaten gehouden, en de laatste seconden van het jaar worden letterlijk wegtikkend beleefd.

De wijzers van een klok eindigen vaak in een pijl, zodat je precies ziet welke tijd het is.

De oudste klokken werkten met behulp van de zon. Bij een zonnewijzer wordt de tijd aangegeven doordat de schaduw van een rechtopstaande stok over een schaal beweegt terwijl de zon langs de hemel draait.

Beeld: Jeepika op Wikimedia Commons

In mechanische klokken zorgen metalen veren voor de aandrijving. Wanneer ze worden opgewonden, geven ze geleidelijk hun spanning af, waardoor het uurwerk blijft lopen.

‘Hickory Dickory Dock, the mouse ran up the clock’ is een bekend Engels kinderliedje. Daarin klimt een muis op een staande klok en valt eraf zodra de klok slaat.

In een ouderwetse klok draaien tandwielen om het uurwerk aan te drijven. Daar komt ook de uitdrukking ‘het wiel terugdraaien’ vandaan, wat eigenlijk gewoon ‘de klok terugdraaien’ betekent.

Beeld: Rauantiques op Wikimedia Commons

Tijdens wielerwedstrijden op tv geeft een digitale klok precies aan hoeveel minuten er tussen het peloton en de kopgroep zit.

In maart zetten we de klok een uur vooruit: dan begint de zomertijd. Daarmee blijft het ’s avonds langer licht.

Bij een slingeruurwerk zwiept de slinger heen en weer om de regelmatige loop van het uurwerk te reguleren. Ook in het lied ‘De klokken van IJmuiden’ van Ome Henk zwiepen de klokken: ‘De klokken zwiepen steeds maar heen en weer’.

Een staartklok bestaat uit een lange houten kast en een slinger die als een staart onderaan hangt. De Friese staartklok is een klassieker in traditionele Nederlandse interieurs.

Beeld: Carillonnl op Wikimedia Commons

De noodklok wordt geluid bij rampen of crisissen. Letterlijk om te waarschuwen, maar ook figuurlijk in uitdrukkingen als ‘de noodklok luiden’, om aandacht te vragen voor problemen.

Kwallen hebben een lichaam dat wel wat weg heeft van een klok. Het bovenste, parapluvormige deel van hun lichaam heet dan ook de ‘zwemklok’. Er is zelfs een kwallensoort die zijn naam aan deze gelijkenis te danken heeft: het klepelklokje. Dit sierlijke kleine kwalletje, dat ook voorkomt in de Nederlandse wateren, heeft een lange maagsteel die lijkt op de klepel van een klok.

De Britse band Coldplay scoorde in 2002 een wereldhit met het nummer ‘Clocks’.

Een atoomklok is de meest nauwkeurige klok die er bestaat. Deze gebruikt trillingen van atomen om de tijd te meten, zo precies dat hij maar een seconde afwijkt in miljoenen jaren.

Tiktok is het geluid dat een klok maakt. En de naam van het sociale mediaplatform TikTok verwijst naar het geluid van een tikkende klok. Het sluit aan bij het idee van korte filmpjes die in een paar seconden weer voorbij zijn.

Een wereldklok laat in één oogopslag de tijd in verschillende steden op aarde zien. Ideaal voor reizigers of voor wie internationaal samenwerkt.

Ouderwetse klokken hebben een slinger die ervoor zorgt dat een klok regelmatig tikt. Het heen-en-weer bewegen bepaalt het ritme van het uurwerk.

De biologische klok is ons interne tijdsmechanisme dat slaap, honger en energie regelt. Als die klok ontregeld raakt, bijvoorbeeld door jetlag, voelen we dat meteen.

In het sprookje 'De wolf en de zeven geitjes' verstopte het zevende geitje zich in de staande klok.

Beeld: MCAD Library

Een duikerklok is een belvormige constructie waarmee duikers vroeger onder water konden werken. De naam komt van de vorm: die lijkt op een omgekeerde klok.

Zwitserland staat wereldwijd bekend om zijn precisieklokken en horlogemakers.