Hommels verrassen met spontaan probleemoplossend gedrag

Hommels blijken in staat om spontaan nieuwe problemen op te lossen, zonder voorafgaande training. Dat blijkt uit een studie van onderzoekers van de universiteiten van Oulu, Helsinki en Turku in Finland, gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Science.

Meer dan honderd jaar geleden liet de Duitse psycholoog Wolfgang Köhler zien dat chimpansees in staat zijn om spontaan nieuwe problemen op te lossen. In zijn beroemde experimenten stapelden de dieren bijvoorbeeld kisten op elkaar om een buiten bereik hangende banaan te pakken. Die onderzoeken gelden nog altijd als klassieke voorbeelden van inzicht en probleemoplossend vermogen bij dieren.

In het recente experiment leerden hommels eerst dat een blauwe kunstmatige bloem een beloning bevatte. Vervolgens werd die bloem aan het plafond van een transparante testopstelling geplaatst, buiten hun bereik. Om bij de beloning te komen, moesten de dieren zelf een oplossing bedenken. Ze slaagden erin een verplaatsbare bal onder de bloem te rollen en vervolgens op de bal te klimmen om de bloem te bereiken.

Volgens de onderzoekers is dit in feite een insectenversie van het klassieke ‘kist-en-banaan’-probleem dat bekend werd door de experimenten met chimpansees. In beide gevallen moet het dier begrijpen dat een object kan worden verplaatst en vervolgens kan dienen als hulpmiddel om een doel te bereiken dat anders onbereikbaar blijft.

Wat de ontdekking extra bijzonder maakt, is dat de hommels nooit waren getraind om de bal op deze manier te gebruiken. Ze hadden vooraf alleen geleerd dat de blauwe bloem een beloning opleverde en dat de bal een verplaatsbaar, ongevaarlijk object was. Tijdens de test combineerden zij deze eerdere ervaringen op een nieuwe manier om het probleem op te lossen.

De onderzoekers voerden daarnaast verschillende controle-experimenten uit om eenvoudige verklaringen uit te sluiten. Zo werd de bloem in sommige tests verborgen terwijl de hommels de bal verplaatsten. Daardoor konden de dieren niet simpelweg naar een zichtbaar doel bewegen. Toch slaagden veel hommels erin de bal op de juiste plaats te krijgen.

Volgens de onderzoekers wijzen de resultaten erop dat het gedrag niet kan worden verklaard door toeval, speelgedrag of eenvoudige trial-and-error. De succesvolle hommels vertoonden juist doelgerichte en efficiënte bewegingspatronen.

De studie draagt bij aan een groeiende hoeveelheid bewijs dat bijen over geavanceerde cognitieve vermogens beschikken. Eerder onderzoek liet al zien dat bijen van elkaar kunnen leren, puzzelachtige taken kunnen oplossen, samenwerken en hun gedrag flexibel kunnen aanpassen aan veranderende omstandigheden.

De wetenschappers benadrukken dat de resultaten niet betekenen dat hommels denken zoals mensen. Wel laten de bevindingen zien dat ook zeer kleine hersenen in staat kunnen zijn om flexibele oplossingen te ontwikkelen voor nieuwe problemen. Daarmee wordt de traditionele opvatting uitgedaagd dat spontaan probleemoplossend vermogen vooral voorkomt bij mensen, chimpansees en andere gewervelde dieren met relatief grote hersenen.

Volgens de onderzoekers verdienen insecten daarom een plek in de wetenschappelijke discussie over inzicht en probleemoplossend gedrag bij dieren.

Bron : Universiteiten van Oulu, Helsinki en Turku
Filmpje: Voorbeeld van hommel die spontaan een probleem oplost. Video: Olli Loukola / Universiteit van Oulu