Sfeerfoto van Joop
Joop
Joop

Apenpokken nu ook in Nederland opgedoken

RIVM verwacht snel meer gevallen van mysterieuze ziekte
Joop

De DNA-oorlog

  •  
22-07-2012
  •  
leestijd 4 minuten
  •  
BNNVARA fallback image
Er wordt gevochten om patenten om complex en duur onderzoek te beschermen en de investeerder de mogelijkheid te geven om de kosten terug te verdienen
In de Verenigde Staten wordt momenteel een juridisch gevecht gevoerd tussen de American Civil Liberties Union (ACLU) en Myriad Genetics. De inzet van de rechtszaak is het patent op BRCA1 en BRCA2. Myriad heeft het alleenrecht opgeëist op de genetische tests en blokkeert daarmee onderzoek door andere artsen en universiteiten.
Nu het menselijk DNA in kaart is gebracht is er een hevige strijd gaande om de patenten. Grote farmaceutische bedrijven die zich bezig houden met onderzoek en het ontwikkelen van tests, vragen massaal patent aan op een gen of DNA-sequentie. Door het patent te nemen, willen ze hun investeringen terugverdienen. Het boek  “The Gene Wars: Science, Politics and the Human Genome” van Robert Cook-Deegan waarschuwde al voor deze ontwikkelingen, maar de zaken zijn alleen nog maar complexer geworden door de vele aanvragen en de verschillen in patentbehandeling in de VS, Japan en Europa.
Er zijn al zoveel patenten uitgegeven dat als bedrijven op hun strepen gaan staan, genetisch onderzoek praktisch onmogelijk is. De VS zijn koploper als het gaat om patenten met meer dan 5000 DNA patenten. Van veel van die DNA patenten is nog geeneens duidelijk wat de functie is van het stukje DNA, maar bedrijven buitelen over elkaar heen om elk stukje vast te leggen.
De zuigkracht van de Verenigde Staten qua patenten wordt veroorzaakt door een belangrijk verschil in vastlegging. Als Amerikanen hun uitvinding publiceren, krijgen ze nog een jaar de tijd om er een patent op aan te vragen, de zogenoemde grace period. In Europa bestaat die niet en in Japan is het een half jaar. Omdat er een enorme concurrentie is om te publiceren in wetenschappelijke bladen, geven Europeanen dáár vaak de voorkeur aan. Het patent laten ze dan lopen. Bovendien kost het aanvragen van patenten in Europa zeer veel tijd en er zijn hoge kosten mee gemoeid die tienduizenden euro’s kunnen bedragen. Voor universiteiten en onafhankelijke wetenschappers een ondoenlijke zaak.
BRCA1 en BRCA2. Mutaties in deze genen worden in verband gebracht met borst- en eierstokkanker. Ze zijn gepatenteerd door het Amerikaanse bedrijf Myriad Genetics. Myriad heeft in de VS het alleenrecht op de genetische test afgedwongen. Onder meer door een rechtszaak tegen de Universiteit van Pensylvania die ook testte op beide ziekten. De universiteit moest haar onderzoek staken. In mei 2009 spande de American Civil Liberties Union (ACLU) namens patiëntenorganisaties en medische beroepsgroepen een rechtszaak aan tegen het Amerikaanse patentbureau en Myriad Genetics. Inmiddels zijn we al een aantal uitspraken verder en staat het 2-1 voor Myriad, maar de volgende zaak loopt al, waar ACLU hoopt de score gelijk te trekken.
Patent wordt gebruikt om complex en duur onderzoek te beschermen en de investeerder de mogelijkheid te geven om de kosten terug te verdienen. Maar patent aanvragen op iets zo natuurlijks als DNA, wat in eenieder van ons huist, is niet de unieke prestatie van de patentaanvrager. De ridiculiteit werd onderstreept door een actie van Donna Macclean uit het Engelse Bristol die patent aanvroeg op haar gehele lichaam. Ze omschreef haar persoon als “een unieke uitvinding waaraan ze bijna dertig jaar had gewerkt.”
Ook als het patent zich alleen zou beperken tot de tests zelf, is het probleem nog niet opgelost. Want het patent voorkomt op dat moment dat de test door andere onderzoekers op betrouwbaarheid getest wordt. Een bedrijf kan dus een test op de markt brengen die bijvoorbeeld vroegtijdig eierstokkanker ontdekt, maar geen enkele onafhankelijke wetenschapper of universiteit kan die claim dan verifiëren. Daarmee komt de betrouwbaarheid van tests ter discussie te staan maar ook het creatieve potentieel van andere onderzoekers gaat verloren. We zijn dan volledig afhankelijk van het bedrijf dat het patent heeft vastgelegd.
Vanuit de markt kan niet verwacht worden dat er een oplossing komt. De patentbureaus zijn wel begonnen met het vaststellen van hogere eisen aan DNA-patenten, maar het voorkomt niet het elementaire conflict. Ingrijpen op overheidsniveau lijkt de aangewezen weg. De Europese unie, VS en Japan dienen ervoor te zorgen dat enerzijds bedrijven wel de mogelijkheid houden om hun investeringen terug te verdienen, maar anderzijds dienen universiteiten en onafhankelijke wetenschappers in staat te zijn om hun eigen [contra]onderzoek uit te voeren, zonder dat zij zich zorgen hoeven te maken over mogelijke patent rechtszaken of zich geconfronteerd zien met de hoge kosten die het gevolg zijn van het vastleggen van patenten. Wetenschappelijk onderzoek en kennisuitwisseling dient vrij te zijn van eventuele privaatrechtelijke en financiële belemmeringen om innovatie en betrouwbaarheid van onderzoek te waarborgen.

Meer over:

opinie, leven

Praat mee

Heb je een vraag, suggestie of wil je gewoon iets kwijt? Dat kan hier. Lees onze spelregels.

avatar

Reacties (4)

rbakels
rbakels22 jul. 2012 - 10:19

Er zijn plannen om de rechtspraak over octrooien (het nederlandse woord voor patenten) te centraliseren in Europa. De Amerikanen hebben hun octrooirechtspraak al 30 jaar geleden gecentraliseerd. Dat klinkt logisch en efficiënt, maar die speciale rechtbank zit vol octrooi-fanaten die de gekste octrooien toelieten. Daarom heeft het Amerikaanse federale hooggerechtshof de laatste jaren een paar keer ingegrepen. Als de octrooirechtspraak in Europa wordt gecentraliseerd dan is er niet meer een hooggerechtshof met "gewone" rechters (geen octrooi-fanaten) als vangnet. Ik ben geen Euroscepticus maar de initiatieven van Van Rompuy om de plannen voor die rechtbank nieuw leven in te blazen moeten met de grootst mogelijk argwaan worden bekeken, hoe logisch die centralisatie op het eerste gezicht ook lijkt. We moeten niet vergeten dat Europese octrooien octrooien *voor Europa* zijn, en niet per se octrooien *voor Europeanen*. In feite zijn veel Europese octrooien in Amerikaanse handen, en Amerikaanse bedrijven maken zo het leven zuur van vooral het Europese MKB. Zogenaamd "strategisch octrooieren" gaat al lang niet meer over eerlijke uitvinders, maar over gehaaide managers die er vaak domweg op uit zijn een concurrent die ze op de markt niet klein kunnen krijgen dan maar via de rechtszaal in de pan te hakken. "If you can't beat them, sue them" is al een oud Amerikaans idee. Denk ook aan de moddergevechten van Apple tegen Samsung, een bedrijf dat de twijfelachtige eer heeft door Apple als gevaar te worden gezien. Octrooien (patenten) worden steevast geassocieerd met "bescherming". Maar we moeten ons realiseren dat "bescherming" op gespannen voet staat met de beginselen van de markteconomie. Niet alle "marktwerking" is toe te juichen, maar niemand vindt het leuk om een leverancier te treffen die onbeschoft veel geld vraagt voor zijn product, en je geen alternatief laat omdat hij de concurrentie heeft uitgeschakeld met octrooien. En dan heb ik het niet over na-apende klaplopers: vaak "hangen uitvindingen in de lucht" en is het min of meer toeval wie het eerst zijn octrooi aanmeldt. En dan geldt "winner takes all": wie onafhankelijk een uitvinding herhaalt krijgt geen octrooi. De verlening van "Europese" octrooien is sinds 1978 gecentraliseerd in het Europees Octrooibureau (EOB), geen EU, maar een aparte instelling met meer leden dan de EU (zelfs Turken!) Dat ziet octrooi-aanvragers als "klanten" en beseft niet dat octrooien nefaste gevolgen kunnen hebben voor concurrenten. Voor geschillen rond de verlening van octrooien heeft het EOB zijn eigen quasi-rechtbank, de Kamers van Beroep. Je kunt daar trouwens ook als derde een "oppositie" instellen tegen de verlening van een bepaald octrooi. Maar de "rechters" die daar zitten zijn niet onafhankelijk. Dat heeft zelfs het EOB toegegeven. Het EOB heeft zelfs eigen wetgevende bevoegdheden. Dat gaat via de "administrative council", een club waar elke lidstaat twee vertegenwoordigers in heeft. Voor Nederland is dat iemand van het (ook nog steeds bestaande) Nederlandse "Octrooicentrum", en een ambtenaar van Economische zaken. Natuurlijk zijn ook dat weer octrooifanaten. In beginsel is de Minister van Economische Zaken politiek verantwoordelijk voor wat deze mannen of vrouwen uitvreten. Maar politiek interesseert zich weinig voor octrooien, de Piratenpartij misschien uitgezonderd. De hoeveelheid octrooien wordt vaak als maat voor innovatie gezien. Dat is bedrog: het is een maat voor de juridisering van de concunrrentiestrijd.

bruces
bruces22 jul. 2012 - 10:19

Het Europees Octrooibureau is opgericht in 1977 om door middel van één octrooiaanvraag in een groot aantal landen in Europa octrooien te verlenen. Een verleend Europees octrooi wordt in de lidstaten beschouwd als een nationaal octrooi.

Bart van Oerle
Bart van Oerle22 jul. 2012 - 10:19

En dit geldt natuurlijk voor veel meer gebieden waar patenten een rol spelen, denk aan software, genetisch verrijkte planten en schone efficiente energiesystemen. Het is fair dat bedrijven hun investering in een patent terug moeten kunnen verdienen en wellicht een extraatje als beloning, maar het moet niet zo zijn dat patenten verdere ontwikkelingen blokkeren.

1 Reactie
hannogroen
hannogroen22 jul. 2012 - 10:19

Eens, het zou mooi zijn als men daartoe de maximale loopduur van een patent zou verkorten naar bijvoorbeeld maximaal een jaar of vijf. Op die manier krijgt de ontwikkelaar een redelijke tijd zijn investering terug te verdienen en daarna mag de rest van de wereld ermee verder.