Vloeken in de Kerk

De BNNVARA-podcastserie Vloeken in de Kerk onthult de wereld van seksueel misbruik door gezagsdragers in de Protestantse Kerk in Nederland. De PKN is met 1,4 miljoen leden het grootste protestantse kerkgenootschap van Nederland. Terwijl de kerk zich profileert als vindplaats van geloof, hoop en liefde, stuiten journalisten Ellen van den Berg en Maarten Dallinga op handenvol voorbeelden van seksueel misbruik door dominees en andere gezagsdragers. De afgelopen jaren lag het vergrootglas van media en onderzoekers vooral op misbruik in de Rooms-Katholieke Kerk, maar hoe is de situatie in de protestantse kerk? In deze documentairereeks onderzoeken Ellen en Maarten hoe misbruik binnen de PKN ontstaat, hoe de kerk erop reageert en wat zij doet om het te voorkomen.

Op deze pagina vind je achtergrondinformatie en extra’s bij de podcast. Ontdek Vloeken in de Kerk in de gratis NPO Luister-app. Reacties: podcast@bnnvara.nl.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

“Alles met kanker was naar en alles met hem was fijn.” Met die zin openden we in september 2025 onze onderzoekspodcast Vloeken in de Kerk over seksueel misbruik in PKN-kerken. Tienduizenden luisteraars en honderden reacties later maken we de balans op. Wat is het effect van onze podcast geweest?

Geschreven door Maarten Dallinga, m.m.v. Ellen van den Berg - 16 maart 2026

Kerken verkondigen dat God de aarde schiep in zes dagen. Wie heeft geluisterd naar Vloeken in de Kerk zou kunnen stellen: dat is nogal een contrast met de snelheid waarmee de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) werk maakt van de aanpak van seksueel misbruik.

Ons journalistiek onderzoek naar PKN-dominees en andere -gezagsdragers die over de schreef gaan, en de aanpak van misbruik, resulteerde in – we hebben even gerekend – 243 minuten aan audio. De verhalen van Rita, ‘Marloes’ en ‘Paulien’ stonden centraal. Sommige mensen luisterden de serie binnen één dag. Anderen deden er een stuk langer over omdat het ze persoonlijk zo raakte.

Dat weten we door de vele reacties die we ontvingen. Soms mailden mensen hele lappen tekst met hun ervaringen. Een selectie van de reacties bespreken we in de bonusaflevering van Vloeken in de Kerk.

De serie wrikt van alles los bij luisteraars – en zij komen niet alleen bij ons terecht. “Naar aanleiding van de podcast hebben zich per mail zes mensen bij mij gemeld”, laat psycholoog Aafke Scharloo weten. Zij is te horen in Vloeken in de Kerk als ervaren behandelaar van mensen die slachtoffer worden van seksueel misbruik. Het gaat om vijf vrouwen en een man, volgens Scharloo allen afkomstig uit protestantse kerken.

Zij zouden stuk voor stuk door iemand van de kerkenraad (het kerkbestuur) zijn misbruikt en vervolgens na melding bij hun kerk aan hun lot zijn overgelaten. Sommigen kregen zelfs het advies om naar een andere gemeente te gaan, zegt Scharloo: “Het slachtoffer moet weg. Dat is niet zoals het hoort.”

De zes die Scharloo mailden, lieten haar weten het helpend te vinden hoe scherp zij in de podcast neerzet wat misbruik is (“Het is nooit je eigen schuld”). “Vaak nemen slachtoffers het verhaal van de dader over. Dat ze het zelf gewild hebben, aanleiding gaven, een relatie hadden… Mede door de podcast is er nu het besef: o, dit was misbruik.” Eigenlijk best “verdrietig”, vindt Scharloo, dat de podcastserie hiervoor nodig was. Twee van de luisteraars die Scharloo benaderden, zijn inmiddels bij haar in therapie - al heeft Scharloo het liever ‘gewoon’ over “gesprekken”.

Ook bij SMPR, meldpunt voor seksueel misbruik in de kerk, meldden zich enkele mensen naar aanleiding van de podcast. PKN-kerk De Rank in Waddinxveen organiseerde naar aanleiding van de podcast een thema-avond. Uit de uitnodiging: “Wij zijn een veilige gemeente. (…) Of houden we onszelf voor de gek?” Ook in veel andere kerken is de podcast besproken.

Op de website en in de nieuwsbrief van de Protestantse Kerk in Nederland – belangrijke informatiebronnen voor lokale kerken – bleef het stil.

De woordvoerder van de landelijke organisatie laat desgevraagd weten dat hij de podcast enkel intern onder de aandacht heeft gebracht. Terwijl, zegt regeringscommissaris seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld Mariëtte Hamer tegen ons, het juist zo belangrijk is dat kerken seksueel misbruik herkennen. En dat kerken diegenen die slachtoffer worden, érkent. Stilzwijgen van de podcast past daar volgens ‘het boegbeeld’ van het maatschappelijk gesprek over misbruik, niet bij.

"We hebben volop medewerking verleend aan de podcast”, reageert Oetze Deelstra, woordvoerder van de PKN. “We nemen zorgen en vragen over misbruik serieus, ook wanneer die kritisch zijn. In het beeld van stilzwijgen herkennen we ons dan ook niet.”Door Vloeken in de Kerk is Hamer, vertelt zij in een gesprek op haar werkkamer, nog scherper gaan zien “dat het [misbruik] niet goed wordt opgepakt”.

Regeringscommissaris Hamer vindt het “op zichzelf belangrijk” dat PKN-topvrouw Trijnie Bouw in actualiteitenprogramma Nieuwsuur, naar aanleiding van de podcast, desgevraagd excuses maakte richting kerkleden die slachtoffer werden van seksueel misbruik door een gezagsdrager. “Alleen,” voegt Hamer toe, “als excuses holle woorden blijven, dan heb je er niks aan, dan maak je het eigenlijk juist nog erger. Het is heel belangrijk wat er nu gaat gebeuren.”

Met veel interesse volgden we daarom de Generale Synode van afgelopen november. Bij die grote PKN-vergadering met kerkvertegenwoordigers uit heel Nederland en het dagelijks bestuur stond seksueel misbruik ook op de agenda.

Opvallend, daar in die sobere zaal in Lunteren: Vloeken in de Kerk wordt geen enkele keer genoemd. Hoogstens impliciet, bijvoorbeeld als dominee Klaas Bakker in de context van visitaties (kerkelijke onderzoeken bij onrust) zegt dat het belangrijk is om je ook open te stellen “voor kritische stemmen.”

Via de livestream horen we, wanneer het gaat over een notitie van het PKN-kantoor over slachtofferbeleid, een fel betoog van dominee en inspreker Rianne Veenstra. Zij wijst erop dat het ontbreekt aan financiële en juridische ondersteuning voor gemeenteleden die slachtoffer worden van misbruik. Dat terwijl het landelijk kerkbestuur daar al in 2022 toe opriep.

“Staat verzoening niet té centraal in de notitie?”, is de retorische vraag van dominee Riegonda van Welie aan haar collega’s. De notitie rept immers uitgebreid over herstelbemiddeling, zegt zij. Uit de notitie, waarin het woord veertig keer voorkomt: “Herstelbemiddeling (een vorm van mediation) geeft voor zowel het slachtoffer als de dader de ruimte voor verwerking van de gebeurtenissen en de mogelijkheid voor herstel van dat wat gebroken is.”

Van Welie: “Mijn angst is dat we te snel vanuit die notie van verzoening, ons geloof dat de liefde alles verdraagt, te snel op herstelbemiddeling overgaan.” Op de achtergrond knikt een collega-synodelid instemmend.

Toch gaat het PKN-kantoor (de dienstenorganisatie) door met de ontwikkeling van herstelbemiddeling. Op de eigen website benadrukt de PKN dat dit gezien moet worden als aanvulling op bestaande klachtprocedures, niet als vervanging daarvan.

“Wat een slecht verhaal van de PKN vanmorgen”, mailt Rita ons na afloop van de vergadering. Zij vertelt in Vloeken in de Kerk dat zij misbruikt werd door haar dominee toen zij kanker had. Ze schrijft over de notitie slachtofferbeleid dat herstelbemiddeling “nu in plaats van erkenning en boetedoening [lijkt] te komen. Een verkapte ‘mantel der liefde’-oplossing.”

“We herkennen en begrijpen deze opmerking”, reageert de PKN-woordvoerder. “We willen toewerken naar meer regie en keuzemogelijkheden voor slachtoffers. De bedoeling is dat zij verschillende mogelijkheden aangeboden krijgen, zoals psychologische hulp, juridische ondersteuning, lotgenotencontact, pastorale begeleiding en dus ook herstelbemiddeling. Deze routes zijn zowel intern als extern belegd en de keuze ligt altijd bij het slachtoffer. Het uitgangspunt van het beleid is dat goede zorg en erkenning voor het slachtoffer centraal staan.”

Ping, ping, ping… Na verschijning van de podcast werd Rita overstelpt met appjes, vertelt zij ons. Oók van mensen uit haar voormalige kerk van wie zij nooit meer iets hoorde. “Sjonge, wat zal dit allemaal moeilijk voor je zijn geweest en wat schaam ik me voor [naam kerk], maar ook voor mezelf”, staat in een van de berichten. “Sorry dat we niet in die tijd om jou heen zijn gaan staan.” De reacties deden Rita goed: “Voor mezelf heeft het bijgedragen aan erkenning voor wat mij en mijn gezin is overkomen. De reacties van experts [in de podcast] en mensen om ons heen helpen meer dan al die jaren therapie.”

“Wij komen tot de conclusie dat u in een situatie kwam te verkeren waarin u van de pastorale zorg van de predikant afhankelijk was en u vanuit die afhankelijke positie geen weerstand kon bieden tegen de seksuele avances die werden gemaakt en het seksueel contact waartoe dit leidde”, staat in het besluit. “Dat u in uw aangifte een aantal keer verklaarde ingestemd te hebben doet daar gelet op voornoemde feiten en omstandigheden niet aan af.”

Rita brengt ons nog diezelfde dag via een audio-appje op de hoogte. Ze is in een euforische stemming: “Dit is een enorme overwinning na jaren strijd.”

Ondertussen voelt ‘Marloes’ zich in de kou gezet door haar oude kerk. Zij deelt in Vloeken in de Kerk jarenlang te zijn misbruikt door een man van de kerk. Marloes voelde zich destijds, toen zij haar ervaringen voor het eerst deelde met de kerkleiding, niet gehoord. Na verschijning van de podcast zocht zij opnieuw contact met de kerkenraad, in de hoop alsnog een luisterend oor te treffen. Dat ze naar haar zouden omzien.

Daarop ontving zij een mail van de voorzitter van de betreffende kerkenraad die door ons is ingezien. Daarin staat dat de kerk geen verantwoordelijkheid voelt voor Marloes’ welzijn: “Jij bent immers geen lid [meer] van onze gemeente.” De voorzitter schrijft wel te snappen dat Marloes behoefte heeft aan “ondersteuning”, maar meldt tegelijk dat “we van onze kant niet verder kunnen gaan met mailen, appen en/of bellen.”

Terwijl Marloes op dat moment juist zo’n behoefte heeft aan warmte en begrip, is het voor haar alsof de voorzitter een zware kerkdeur vlak voor haar neus dichtslaat.

“Het gaat mij niet om ondersteuning”, blikt Marloes terug. “Het gaat mij erom dat ze op een christelijke manier met mij omgaan, mij als volwaardig gesprekspartner behandelen en niet wegzetten als zielig hoopje mens. Ik voel mij bij het grofvuil gezet.”

“Wij betreuren het dat Marloes een reactie ervaren heeft als van ‘een zware kerkdeur die wordt dichtgeslagen’”, laat de kerkenraadsvoorzitter weten in een schriftelijke reactie. Hij wil niet inhoudelijk ingaan op de zaak en wijst erop dat voor ambtsdragers het ambtsgeheim geldt.

Voor Marloes voelt de reactie van de kerk extra wrang omdat experts in Vloeken in de Kerk telkens hebben benadrukt hoe belangrijk het is om klaar te staan voor gemeenteleden die slachtoffer worden van misbruik. De landelijk woordvoerder van de PKN zegt niet in te kunnen gaan op individuele casussen.

Enkele maanden na de mail van de kerkenraadsvoorzitter had Marloes nog wel een positief gesprek met twee medewerkers van het landelijk PKN-kantoor. Zij namen daarvoor het initiatief. Marloes zegt dat de medewerkers oprechte interesse toonden en echt naar haar luisterden.

Volgens de PKN-woordvoerder blijft het “een zoektocht” hoe hulp beter kan. Hij benadrukt dat de PKN haar “verantwoordelijkheid” wil nemen “en het leed van slachtoffers [wil] herkennen en erkennen.”

De ervaring van Marloes met haar oude kerk toont nog eens extra aan hoe belangrijk goede hulpverlening is voor gemeenteleden die slachtoffer zijn geworden van misbruik, zegt Eveliene Manten-Horst. Mede gedreven door de verhalen uit Vloeken in de Kerk werkt de directeur-bestuurder van het Landelijk Centrum Seksueel Geweld (LCSG) sinds kort samen met de PKN aan een plan om de hulpverlening te verbeteren, vertelt zij ons.

Bedoeling is dat wie in de toekomst SMPR benadert, het meldpunt voor misbruik in PKN- en andersoortige kerken, structureel wordt gewezen op de mogelijkheid om contact op te nemen met een van de zestien regionale Centra Seksueel Geweld (CSG). Die samenwerkingsverbanden bieden allerlei soorten hulp: medische, waaronder psychologische, forensische (dat gaat onder meer om het verzamelen van bewijs) en juridische (denk aan advies over gerechtelijke stappen). Aan de CSG zijn onder meer psychologen, artsen, verpleegkundigen en zedenrechercheurs verbonden. Hulpvragers krijgen een zogeheten casemanager die met hen uitzoekt welke hulp nodig is en die coördineert.

“Ze [bij de PKN] zijn tot het inzicht gekomen dat ze slachtoffers nog te veel laten zwemmen en dat het anders moet”, zegt Manten-Horst aan de telefoon. Zij kwam op een congres over seksueel misbruik met een paar medewerkers van het landelijk PKN-kantoor in contact en bood hen daarop aan om eens verder te praten. In de samenwerking die vervolgens op gang kwam, is haar eigen kerkelijke achtergrond “een voordeel”, vertelt de directeur-bestuurder. “Qua taal begrijp ik hen en zij mij.”

“Het Landelijk Centrum Seksueel Geweld heeft begrip voor de kerkelijke context en daarom hebben we vertrouwen in deze organisatie”, schrijft de PKN-woordvoerder ons. De komende tijd werken PKN en LCSG het plan verder uit. Wanneer ze starten met de uitvoering ervan, is nog niet bekend. Ondertussen zegt de PKN ook te werken aan betere bereikbaarheid van meldpunt SMPR.

De PKN-woordvoerder: “De afgelopen jaren hebben we helaas te maken gehad met onderbezetting op het meldpunt.” Daar zou, samen met de andere deelnemende kerkgenootschappen, aan worden gewerkt. Tekenend: op de SMPR-website missen verschillende jaarverslagen. Er staat: “In verband met personele omstandigheden hebben wij voor 2023 en 2024 geen jaarverslagen kunnen opstellen.”

Tot slot pleit regeringscommissaris seksueel grensoverschrijdend gedrag en seksueel geweld Mariëtte Hamer voor een breed onderzoek van de PKN naar seksueel misbruik binnen de eigen gelederen. “Er zijn zoveel signalen dat ik hoop dat vanuit de organisatie zelf die stap wordt gezet. En dan zullen we kijken hoe wij daar op een goede manier in kunnen adviseren. Hoe breed leeft dit [het misbruik]? In welke situaties kan het gebeuren? En hoe kunnen procedures beter?”

Misbruik in de kerk, voegt zij nog toe, is “een structureel probleem, dat blijkt ook uit jullie podcast.” Zij hoopt dat PKN-topvrouw Bouw naar aanleiding van de podcast en dit artikel denkt: ik pak de telefoon. “Maar goed, anders bel ik haar zelf.”

Wie slachtoffer is geworden van seksueel misbruik in de kerk kan voor hulp terecht bij Centrum Seksueel Geweld (CSG): 0800-0188 (24/7) of www.chatmetcsg.nl. Plegers van seksueel misbruik en zij die bang zijn dat te worden, kunnen onder meer terecht bij de gespecialiseerde behandelaars van ForLight.

De kerken op de foto’s komen niet voor in dit artikel.

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Vloeken in de Kerk is gebaseerd op journalistiek onderzoek gedurende ongeveer twee jaar, vanaf de zomer van 2023. In de serie hoor je verschillende persoonlijke verhalen van vrouwen die aangeven slachtoffer te zijn geworden van seksueel misbruik. Wij vermijden in onze voice-overs het zelfstandig naamwoord “slachtoffer”, omdat we mensen die misbruik hebben meegemaakt hier niet tot willen reduceren. In sommige gevallen maken we gebruik van een gefingeerde, oftewel verzonnen naam, of laten we een (achter)naam achterwege. Dit doen we om de privacy van de betrokken personen te beschermen. Waar gebruik is gemaakt van een gefingeerde naam, geven we dat aan. Alle volledige namen en woonplaatsen van de sprekers, alsmede de namen van de betreffende kerken, zijn bij ons bekend.

Het was onmogelijk om alle uitspraken gedaan in de persoonlijke verhalen te controleren op feitelijke juistheid, maar bij beschuldigingen hebben we de wederpartij altijd de kans geboden om weerwoord te geven. We hebben de beschuldigden uit de verhalen van onze hoofdpersonen uitvoerig gesproken; in een geval was dit niet mogelijk omdat de betreffende dominee inmiddels is overleden. In alle drie de gevallen concludeerde de kerk dat grenzen waren overschreden.

We spreken in onze voice-overs nergens over daders, maar (vermeende) plegers. Dader is een strafrechtelijke term, die wordt gebruikt voor mensen die juridisch schuldig zijn bevonden. Daarvan is geen sprake bij de in de podcast uitgebreid besproken zaken. We maakten gebruik van vele (vertrouwelijke) documenten, zoals brieven, verslagen en screenshots van appgesprekken, onder meer verkregen via twee Woo-verzoeken. Ook verspreidden we als onderdeel van onze research tweemaal een online vragenlijst, de laatste keer via het nieuwsbriefbestand van de Theologische Universiteit Utrecht. Daarnaast spraken we met allerlei deskundigen, ook op achtergrondbasis.

Alle mensen die in de podcast te horen zijn, hebben ruim voorafgaand aan publicatie kunnen luisteren naar de uiteindelijke montage van hun deel, inclusief de context. Feitelijke onjuistheden hebben we gecorrigeerd. Ook hebben we enkele kleine details in de persoonlijke verhalen daarna alsnog verwijderd omdat deze voor betrokkenen te gevoelig lagen. Nergens zijn, om de privacy van mensen te beschermen, details veranderd (op gebruik van gefingeerde namen na).

We hebben gewerkt volgens de journalistieke code voor de publieke omroepen.

Naast ons interview met PKN-topvrouw Trijnie Bouw stelden we het landelijk bestuur enkele schriftelijke vragen. Hier vind je de volledige beantwoording daarvan.

• Proefschrift Christiane van den Berg-Seiffert over seksueel misbruik in PKN-kerken
• Proefschrift Alexander Veerman over seksueel misbruik in protestantse kerken
• Website PKN-dominee Alexander Veerman met artikelen over seksueel misbruik in de kerk
• Structuur PKN
• Boek: Kracht uit geweld - Esther Veerman
• Boek: Waarheid, eerherstel en gerechtigheid - Judith L. Herman
• Boek: Ik vraag dit voor een vriend(in) - Iva Bicanic, Miranda Freriks en Esther Verhees
• Boek: Het hele dorp wist het - Rinke Verkerk
• Boek: Onderland - Alma Mathijsen
• Boek: Niet in Gods naam - Jonathan Sacks  

Idee: Ellen van den Berg
Regie, scenario, montage: Maarten Dallinga en Ellen van den Berg
Muziek: Jan van Eerd
Redactionele ondersteuning: David Zandbergen
Eindredactie: Camiel van Houdt, Marieke Rietkerk en David Zandbergen
Mixage: Jeroen Jaspers, Bas van Win (Nozem Audio) en Andy Teerlink
Beeldmerk: Gerben Greuliker
Marketing: Lisanne Nooter
Producer: Wessel Damman
Videoteaser: Menno van Litsenburg

Veel dank aan iedereen die mee heeft gewerkt aan deze podcast, in het bijzonder de mensen die bereid waren hun persoonlijk verhaal met ons te delen. Deze publicatie kwam tot stand met steun van het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten.